Mualliflik tamoyillari

Mualliflik ta’rifi

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali mualliflik masalalarida ilmiy ishning loyihalanishi, ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish, talqin etish hamda qo‘lyozmani tayyorlashdagi hissalarga asoslangan xalqaro tan olingan mezonlarga amal qiladi. Quyidagi shartlarga javob beradigan shaxslar muallif sifatida ko‘rsatiladi:

• ish konsepsiyasi yoki dizayniga, yoxud ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish yoki talqin etishga sezilarli hissa qo‘shgan bo‘lsa;

• qo‘lyozmani yozgan yoki uni muhim ilmiy mazmun nuqtayi nazaridan tanqidiy qayta ko‘rib chiqqan bo‘lsa;

• nashr etilishi mo‘ljallangan yakuniy variantni tasdiqlagan bo‘lsa;

• ishning barcha jihatlari uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga olib, har qanday qismning aniqligi yoki halolligi bilan bog‘liq savollarning tegishli tarzda hal etilishini ta’minlasa.

Agar mualliflik mezonlariga to‘liq javob bermaydigan ishtirokchilar bo‘lsa, ular muallif sifatida emas, balki Minnatdorchilik (Acknowledgments) bo‘limida ko‘rsatilishi lozim.

Oshkor qilish va bayonotlar

Barcha mualliflar quyidagilarni oshkor etishlari shart:

• moliyalashtirish manbalari;

• moliyaviy yoki nomoliyaviy manfaatlar to‘qnashuvi;

• insonlar va/yoki hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar uchun tegishli etik qo‘mitalar ruxsatnomasi.

Agar tadqiqot insonlar ishtirokida o‘tkazilgan bo‘lsa, ongli rozilik hujjatlashtirilgan bo‘lishi shart. Hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlarda esa ularning farovonligini ta’minlash bo‘yicha bayonot keltirilishi lozim.

Mualliflar tadqiqotning xolisligi yoki jamoatchilik tomonidan qabul qilinishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan har qanday holatni oshkor etishlari va bu ma’lumotlar qo‘lyozmada, ayniqsa jamoat salomatligi yoki umumiy farovonlikka taalluqli bo‘lgan ishlarda, aniq bayon etilishini ta’minlashlari kerak.

Ma’lumotlar shaffofligi

Mualliflar nashr etilgan xulosalarni tasdiqlovchi barcha ma’lumotlar, materiallar va dasturiy vositalarning ochiq va foydalanish uchun mavjud bo‘lishini ta’minlashlari lozim. Ma’lumotlarni taqdim etish jurnal siyosatiga va tegishli fan sohasi me’yorlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak. Ma’lumotlar bilan bo‘lishish bo‘yicha aniq ko‘rsatmalar “Mualliflar uchun ko‘rsatmalar” bo‘limida bayon etilgan.

Mas’ul muallifning roli

Mas’ul muallif (Corresponding Author) mualliflar va jurnal o‘rtasidagi asosiy aloqa nuqtasi hisoblanadi. Uning majburiyatlariga quyidagilar kiradi:

• barcha mualliflar qo‘lyozmani topshirishdan oldin, jumladan mualliflar ketma-ketligini ham, tasdiqlaganini ta’minlash;

• taqriz, nashr etish va nashrdan keyingi bosqichlarda jurnal bilan barcha muloqotni olib borish;

• chop etilmagan materiallar (masalan, nashrga qabul qilingan, ammo hali chop etilmagan qo‘lyozmalar) qayta ishlatilgan bo‘lsa, bu haqda shaffof ma’lumot berish;

• barcha oshkor qilishlar, bayonotlar va ma’lumotlar shaffofligi haqidagi ma’lumotlarning qo‘lyozmaga kiritilganini ta’minlash.

Ayrim hollarda mas’ul muallif vazifalari aloqa muallifi yoki topshiruvchi muallifga topshirilishi mumkin, biroq mas’ul muallif qo‘lyozmada aniq ko‘rsatilishi shart.

Mualliflar hissasi

Shaffoflikni ta’minlash maqsadida mualliflar qo‘lyozmadagi individual hissalarini aniq ko‘rsatishlari lozim. Bunda ish konsepsiyasi, dizayn, metodologiya, ma’lumotlarni tahlil qilish, yozish va tahrirlash bosqichlarida kimning qanday hissa qo‘shgani bayon etiladi. Agar mualliflar teng hissa qo‘shgan bo‘lsa, bu alohida qayd etilishi kerak. Agar nazorat yoki rahbarlik vazifalari birgalikda bajarilgan bo‘lsa, bu ham ko‘rsatiladi. Mualliflar hissasi maqola bilan birga e’lon qilinadi.

Affiliasiya

Har bir muallifning asosiy affiliasiyasi tadqiqot ishining katta qismi bajarilgan muassasani aks ettirishi kerak. Agar muallif boshqa muassasaga ko‘chgan bo‘lsa, uning joriy ish joyi ikkilamchi affiliasiya sifatida ko‘rsatilishi mumkin. Maqola nashr etilgandan so‘ng affiliasiyalar yangilanmaydi.

Mualliflikka o‘zgartirishlar kiritish

Qo‘lyozma topshirilgandan so‘ng mualliflar ro‘yxati, tartibi yoki mas’ul muallifni barcha mualliflarning yozma roziligisiz o‘zgartirish mumkin emas. Qo‘lyozma nashrga qabul qilingandan keyin muallif qo‘shish, olib tashlash yoki ketma-ketlikni o‘zgartirishga yo‘l qo‘yilmaydi. Tahrir jarayonidagi har qanday o‘zgartirishlar kamdan-kam hollarda amalga oshiriladi va to‘liq asoslantirilishi lozim. Bunday murojaatlar bosh muharrir tomonidan alohida holatlar asosida ko‘rib chiqiladi.

Muallif ismini o‘zgartirish

Agar muallif nashrdan keyin o‘z ismini o‘zgartirsa, u rasmiy tuzatish kiritishni so‘rashi mumkin. Tuzatish oshkora e’lon qilinmasdan (jim tarzda) yoki rasmiy tuzatish bayonoti bilan amalga oshirilishi mumkin. Shaxsiy sabablarga (masalan, gender o‘zgarishi, diniy e’tiqod almashuvi) ko‘ra ism o‘zgarishi jurnalning inklyuziv siyosatiga muvofiq ko‘rib chiqiladi.

Muallifni identifikatsiyalash

Mualliflarga ORCID (Open Researcher and Contributor ID) ro‘yxatdan o‘tish va uni qo‘lyozma topshirishda ko‘rsatish qat’iy tavsiya etiladi. ORCID mualliflar uchun yagona identifikator bo‘lib, turli nashrlarda ularning ishlarini to‘g‘ri aniqlash va tan olinishini ta’minlaydi.

Vafot etgan yoki mehnatga layoqatsiz mualliflar

Agar tadqiqot, topshirish yoki taqriz jarayonida muallif vafot etsa yoki mehnatga layoqatsiz holatga tushsa, hammualliflar ishni davom ettirish uchun uning qonuniy vakilidan (oila a’zosi yoki tayinlangan vakil) rozilik olishlari shart. Jurnal bunday holatlarda muallif nomini saqlab qolish masalasini mustaqil baholash huquqini o‘zida saqlaydi.

Maxfiylik

Mualliflar jurnal bilan bo‘ladigan barcha muloqotni maxfiy deb hisoblashlari shart. Bu muharrirlar bilan yozishmalar, taqriz xulosalari va nashr etilmagan materiallarni o‘z ichiga oladi. Qo‘lyozmalar ruxsatsiz uchinchi shaxslarga taqdim etilmasligi kerak. Taqriz jarayonining halolligi barcha bosqichlarda maxfiylikka rioya etilishiga bog‘liq.

Mualliflik bo‘yicha muammolar yoki nizolar

Mualliflik bilan bog‘liq nizolar yuzaga kelganda, jurnal ularni hal etish jarayoniga bevosita aralashmaydi. Mualliflar kelishmovchiliklarni o‘zaro hal etishlari tavsiya etiladi. Agar muammo saqlanib qolsa, jurnal tegishli muassasalar bilan bog‘lanishi mumkin. Nizolar nashr yoki taqriz jarayoniga ta’sir ko‘rsatgan hollarda, jurnal qo‘lyozmani ko‘rib chiqishdan chiqarib tashlash yoki zarurat tug‘ilganda tuzatish e’lon qilish huquqini o‘zida saqlaydi.