Janubiy Orolbo‘yi hududida metabolik jihatdan sog‘lom semizlikka ega odamlarda buyrak faoliyatiga atrof-muhit va metabolik omillarning ta’siri: klinik va funksional tadqiqot natijalari

Annotatsiya

Maqsad. Janubiy Orolbo‘yi Markaziy Osiyodagi eng ekologik xavfli hududlardan biri bo‘lib, keskin kontinental iqlim, atmosferadagi yuqori darajadagi ifloslanish (PM2.5), suv tanqisligi va uglevod hamda un mahsulotlarini ortiqcha iste’mol qilish bilan tavsiflanadi. Shu sharoitda semizlikning, jumladan metabolik jihatdan sog‘lom semizlik (MHS) fenotipining keng tarqalganligi kuzatiladi — bunda metabolik sindrom belgilari bo‘lmasa ham, ortiqcha vazn saqlanib qoladi. Tashqi ko‘rinishda “metabolik normaga” o‘xshash bo‘lsa-da, bunday bemorlar ekologik omillar uzoq muddat ta’sir qilganda yashirin buyrak disfunktsiyasiga moyil bo‘ladi. Tadqiqotning maqsadi Janubiy Orolbo‘yi hududidagi MHS bo‘lgan bemorlarda ekologik (PM2.5, suvning sho‘rligi, tuproq sho‘rligi) va metabolik omillarning buyrak faoliyatiga ta’sirini baholash, bunda taxminiy glomerulyar filtratsiya tezligi (eGFR) va funksional buyrak rezervi (FBR) ko‘rsatkichlari 6 oylik aralashuvdan oldin va keyin solishtirildi.

Materiallar va usullar. Tadqiqotga 133 nafar ishtirokchi (25–50 yosh) jalb qilinib, ular uch guruhga bo‘lindi: 1-guruh — MHS I daraja (BMI 30–34,9 kg/m²), 2-guruh — MHS II daraja (BMI 35–39,9 kg/m²) va klinik jihatdan sog‘lom shaxslardan iborat nazorat guruhi. Asosiy guruhga azilsartan 10 mg/kun va tuzilgan jismoniy faollik (kuniga ≥60 daqiqa piyoda yurish, haftada ≥5 marta) belgilandi. Buyrak faoliyati CKD-EPI 2021 bo‘yicha hamda FBR testi (0,5% NaCl eritmasi, tana vaznining 0,5%) yordamida baholandi. Kuzatuv muddati 6 oy.

Natijalar. Janubiy Orolbo‘yi bemorlarida eGFR va FBR ko‘rsatkichlari nazorat guruhiga nisbatan sezilarli past edi (eGFR — 126,1 ± 1,7 va 123,7 ± 2,0 ml/min/1,73 m² ga qarshi 131,1 ± 2,2 ml/min/1,73 m²; FBR — 28,3 ± 3,5 % va 24,3 ± 3,6 % ga qarshi 34,1 ± 2,2 %, p < 0,05). 6 oylik aralashuvdan so‘ng MHS I darajadagi bemorlarda FBR 12 % ga oshdi (p < 0,01), MHS II darajadagilarda esa o‘zgarishlar uncha sezilarli bo‘lmadi.

Xulosa. Ekologik stress sharoitida yashovchi MHS bemorlarida metabolik profil saqlangan bo‘lsa-da, erta, subklinik buyrak disfunktsiyasi rivojlanish xavfi yuqori bo‘ladi. Funksional buyrak rezervini baholash buyrakdagi buzilishlarni klinik belgilardan oldin aniqlashga imkon beradi va surunkali buyrak kasalliklarining erta skriningi uchun samarali vosita bo‘lishi mumkin. Tadqiqot natijalari MHS populyatsiyasida azilsartan va tuzilgan jismoniy faoliyatni nefroprotektiv strategiya sifatida qo‘llash maqsadga muvofiqligini tasdiqlaydi.