Hayvonlar va biologik materiallar

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali tadqiqot, ta’lim va sinovlarda qo‘llaniladigan hayvonlarning farovonligini ta’minlashga qat’iy sodiqdir. Mualliflar hayvonlar, ularning ma’lumotlari yoki biologik materiallari ishtirokidagi tadqiqotlarni amalga oshirishda barcha etik me’yorlar va huquqiy talablariga rioya etishlari shart. Ushbu siyosat hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlarni olib boruvchi mualliflar uchun zarur bo‘lgan etik jihatlar, ruxsatlar va mas’uliyatlarni belgilaydi.

Hayvonlar, ularning ma’lumotlari yoki biologik materiallari ishtirokidagi tadqiqotlar

Mualliflar ilmiy tadqiqotlarda foydalaniladigan hayvonlarning (umurtqali va yuqori darajadagi umurtqasizlar) farovonligini hurmat qilishlari lozim. Hayvonlarga nisbatan etik munosabat haqida batafsil ma’lumot qo‘lyozmada keltirilishi shart. Hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlarni tavsiflovchi qo‘lyozmalarni topshirishda ARRIVE tekshiruv ro‘yxatidan foydalanish tavsiya etiladi, chunki u hayvonlar bilan bog‘liq tadqiqotlarning asosiy etik jihatlarini to‘liq yoritishni ta’minlaydi.

Etik ko‘rsatmalar:
Mualliflarga, ayniqsa hayvonlarni behushlantirish va ularni og‘riqsiz hayotdan chiqarish (evtanziya) masalalarida, American Veterinary Medical Association (AVMA) tomonidan ishlab chiqilgan Hayvonlarni evtanziya qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar (2020) ga amal qilish tavsiya etiladi.

Egasi mavjud bo‘lgan hayvonlar:
Agar tadqiqot egasi bo‘lgan (mijozga tegishli) hayvonlar ishtirokida o‘tkazilsa, mualliflar hayvon egasidan ongli rozilik olinganini ta’minlashlari va tadqiqot davomida hayvonlarga yuqori darajadagi veterinariya parvarishi ko‘rsatilishini kafolatlashlari lozim.

Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlar:
Yo‘qolib ketish xavfi ostidagi hayvon turlari bilan bog‘liq tadqiqotlarda mualliflar Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN) ning yo‘qolib ketish xavfidagi turlar bo‘yicha siyosiy bayonoti, IUCN Qizil ro‘yxati, shuningdek Yovvoyi fauna va floraning yo‘qolib ketish xavfi ostidagi turlari bilan savdoni tartibga soluvchi konvensiya (CITES) talablariga amal qilishlari lozim.

Etik ruxsat (Ethics Approval)

Hayvonlar ishtirokidagi barcha tadqiqotlar uchun mualliflar tadqiqot institutsional yoki milliy etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanganini tasdiqlashlari shart. Quyidagi ma’lumotlar kiritilishi lozim:

Etik qo‘mita tasdig‘i:
Tadqiqotni tasdiqlagan etik qo‘mita nomi hamda tegishli ruxsat yoki tasdiqlash raqami ko‘rsatilishi kerak.

Huquqiy talablarga rioya:
Mualliflar tadqiqot o‘tkazilgan hudud yoki mamlakatda hayvonlarni parvarish qilish va ulardan foydalanish bo‘yicha barcha amaldagi qonuniy talablar va ko‘rsatmalarga rioya etilganini tasdiqlashlari lozim.

Etik ruxsatdan ozod etish:
Agar tadqiqot uchun etik ruxsat talab etilmagan bo‘lsa, mualliflar buning sabablarini va nima uchun etik tasdiq zarur bo‘lmaganini asoslab berishlari shart.

Retrospektiv etik ruxsat

Oldindan yig‘ilgan ma’lumotlar yoki biologik materiallardan foydalanilgan retrospektiv tadqiqotlarda etik ruxsat tadqiqot boshida olinmagan bo‘lishi mumkin. Biroq mualliflar o‘z muassasalari bilan maslahatlashib, bunday ma’lumotlardan foydalanish etik talablariga mos kelishini ta’minlashlari shart.

Retrospektiv tadqiqotlar uchun etik ruxsat:
Ba’zi hollarda, mamlakat qonunchiligi va etik me’yorlarga qarab, retrospektiv tadqiqotlar ham etik ruxsatni talab qilishi mumkin. Mualliflar bu talablarning bajarilganini ta’minlashlari va qo‘lyozmada ko‘rsatishlari lozim.

Klinik holatlar (Case studies) uchun etik ruxsat

Klinik holatlar bo‘yicha maqolalar topshirayotgan mualliflar tadqiqot etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanganini va zarur hollarda ongli rozilik olinganini tasdiqlashlari shart.

Ongli rozilik:
Mualliflar bemordan yoki uning qonuniy vakilidan ishtirok etish va nashr qilish (jumladan rasmlar va aniqlanishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar) uchun yozma ongli rozilik olishlari kerak.

Etik jihatlar:
Agar rozilik talab etilmagan bo‘lsa (masalan, to‘liq anonim yoki ochiq manbalardagi ma’lumotlardan foydalanilganda), mualliflar buning sababini aniq izohlashlari lozim.

Hujayra liniyalari

Agar tadqiqotda inson hujayra liniyalari ishlatilgan bo‘lsa, mualliflar quyidagi ma’lumotlarni taqdim etishlari shart:

Hujayra liniyalari manbai:
Hujayra liniyalari qayerdan va qachon olingani ko‘rsatilishi lozim.

Hujayra liniyalarini tasdiqlash (autentifikatsiya):
Mualliflar hujayra liniyalari yaqinda autentifikatsiya qilinganini va qaysi usul qo‘llanilganini ko‘rsatishlari kerak.

Tijorat manbalari:
Agar hujayra liniyalari biotexnologiya kompaniyasidan sotib olingan bo‘lsa, kompaniya nomi, hujayra turi, partiya raqami va boshqa muhim ma’lumotlar berilishi lozim.

Mualliflarga hujayra liniyalarining haqiqiyligini tekshirish va kontaminatsiyani oldini olish uchun NCBI ma’lumotlar bazasidan foydalanish tavsiya etiladi. Agar qo‘llanilsa, tadqiqot etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanganini va donor yoki uning qonuniy vakilidan ongli rozilik olinganini tasdiqlash zarur.

Tadqiqot resurslari identifikatorlari (RRID)

Biologik tadqiqotlarda takrorlanish va shaffoflikni oshirish maqsadida jurnal mualliflarga Research Resource Identifiers (RRID) dan foydalanishni tavsiya etadi. RRID lar antitanalar, hujayra liniyalari, model organizmlar va boshqa muhim resurslar uchun qo‘llaniladi.

RRID qo‘llanilishiga misollar:

  • Organizm: Filip1tm1a(KOMP)Wtsi RRID: MMRRC_055641-UCD

  • Hujayra liniyasi: RST307 cell line RRID: CVCL_C321

  • Antitana: Luciferase antibody DSHB Cat# LUC-3, RRID: AB_2722109

  • Dasturiy ta’minot: ImageJ Version 1.2.4 RRID: SCR_003070

RRID lar qo‘lyozmada ko‘rsatilishi shart.

Klinik tadqiqotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish

Hayvonlar ishtirokidagi klinik tadqiqotlar inson ishtirokidagi klinik tadqiqotlar uchun belgilangan talablar asosida olib borilishi lozim, shuningdek prospektiv tadqiqotlar ochiq reyestrlarda (masalan, www.clinicaltrials.gov yoki WHO ICTRP tizimiga kiruvchi reyestrlar) ro‘yxatdan o‘tkazilishi talab etiladi.

Ro‘yxatdan o‘tkazish:
Annotatsiyaning oxirgi satrida klinik tadqiqot raqami (TRN) va ro‘yxatdan o‘tgan sana ko‘rsatilishi shart.

Retrospektiv ro‘yxatdan o‘tkazish:
Agar tadqiqot oldindan ro‘yxatdan o‘tkazilmagan bo‘lsa, mualliflarga retrospektiv ro‘yxatdan o‘tkazish tavsiya etiladi va annotatsiyada TRN, sana hamda “retrospektiv tarzda ro‘yxatdan o‘tkazilgan” iborasi keltirilishi lozim.

Hisobot berish standartlari

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlarda to‘liq va shaffof hisobot berishni qo‘llab-quvvatlaydi. Mualliflar tadqiqot dizayniga mos quyidagi standartlarga amal qilishlari kerak:

  • ARRIVE — hayvonlar ustidagi doklinik tadqiqotlar uchun

  • CONSORT — randomizatsiyalangan tadqiqotlar uchun

  • STROBE — kuzatuv tadqiqotlari uchun

  • PRISMA — tizimli sharhlar va meta-tahlillar uchun

Mualliflarga mos standartlarni tanlashda EQUATOR Network tavsiyalaridan foydalanish tavsiya etiladi.

Talablarning umumiy bayoni

Tegishli barcha etik ma’lumotlar adabiyotlar ro‘yxatidan oldin joylashgan “Declarations (Bayonotlar)” bo‘limida umumlashtirilishi kerak. Majburiy bayonotlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Etik ruxsat — institutsional yoki milliy etik qo‘mita tasdig‘i

  • Moliyalashtirish — tadqiqotni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash manbalari

  • Manfaatlar to‘qnashuvi

  • Rozilik — ishtirok etish va nashr qilishga rozilik

  • Ma’lumotlar va/yoki kod mavjudligi

  • Mualliflar hissasi

Etik talablarga rioya qilinmasligi

Ushbu etik talablarga javob bermaydigan qo‘lyozmalar rad etilishi mumkin. Agar nashrdan so‘ng etik buzilishlar aniqlansa, jurnal COPE ko‘rsatmalariga muvofiq ravishda tuzatishlar, maqolani qaytarib olish yoki boshqa choralarni ko‘rish huquqini o‘zida saqlaydi.

Mualliflar o‘z qo‘lyozmalarida keltirilgan barcha bayonotlarning to‘g‘riligi va to‘liqligi uchun mas’uldirlar. Bosh muharrir ushbu siyosatda belgilangan etik talablariga javob bermaydigan qo‘lyozmalarni rad etish huquqiga ega.


ISSN 0000-0000 (Online)