Nashr etish etikasi va siyosati

Quyida matn to‘liq, imlo xatosiz va mazmuni to‘liq saqlangan holda o‘zbek tiliga (lotin alifbosida) tarjima qilindi. Ushbu variant OJS, Scopus va COPE talablariga mos rasmiy uslubda tayyorlandi.

Nashr etish etikasi va siyosati

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali ilmiy nashrlar etikasi, tadqiqotlar halolligi va shaffoflikning eng yuqori standartlarini ta’minlashga qat’iy sodiqdir hamda ilmiy merosning ishonchliligini himoya qilishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Ushbu siyosat nashr jarayonida ishtirok etuvchi barcha tomonlar — mualliflar, muharrirlar, taqrizchilar va nashriyot — ning axloqiy majburiyatlari va mas’uliyatlarini belgilaydi hamda xalqaro ilg‘or tajribalar, xususan World Association of Medical Editors (WAME) va Committee on Publication Ethics (COPE) tavsiyalariga asoslanadi.

Nashriyotning majburiyatlari

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali nashriyoti quyidagilarni ta’minlaydi:

Tahririy mustaqillik: Barcha tahririy qarorlar tijoriy, moliyaviy yoki siyosiy bosimlardan holi holda, mustaqil ravishda tahririyat jamoasi tomonidan qabul qilinadi.

Resurslar bilan ta’minlash: Jurnal faoliyatining uzluksiz ishlashi uchun zarur infratuzilma, texnik vositalar va normativ-huquqiy siyosatlarni taqdim etish.

Etik nazorat: Axloqiy qoidabuzarliklar gumoni bo‘yicha holatlarni muharrirlar bilan hamkorlikda shaffof tarzda ko‘rib chiqish, zarur hollarda tuzatishlar, maqolani qaytarib olish (retraction) yoki ogohlantiruvchi bayonotlar e’lon qilish.

Arxivlash va saqlash: Nashr etilgan materiallarning uzoq muddatli saqlanishi va ochiq foydalanilishini ta’minlash.

Muharrirlarning majburiyatlari

Bosh muharrir va tahririyat a’zolari quyidagilarga mas’uldir:

Tahririy qarorlar: Maqolalarni faqat ilmiy qiymati, originalligi, dolzarbligi va aniqligi asosida, mualliflarning jinsi, millati, fuqaroligi, muassasasi yoki siyosiy qarashlaridan qat’i nazar, xolis baholash.

Taqriz jarayonini boshqarish: Malakali mutaxassislar tomonidan olib boriladigan qat’iy va maxfiy taqriz jarayonini tashkil etish va nazorat qilish.

Maxfiylik: Qo‘lyozmalar va ularga oid barcha yozishmalar maxfiyligini ta’minlash.

Manfaatlar to‘qnashuvini oshkor etish: Shaxsiy, moliyaviy yoki institutsional manfaatlar to‘qnashuvini e’lon qilish va bunday holatlarda qaror qabul qilish jarayonidan chetlanish.

Etik talablarni ijro etish: Xatoliklar, axloqiy buzilishlar yoki noqonuniy xatti-harakatlar aniqlanganda tuzatishlar, qaytarib olish yoki ogohlantiruvchi bayonotlar e’lon qilinishini ta’minlash.

Qoidabuzarliklarni ko‘rib chiqish: Tadqiqot yoki nashr etish bilan bog‘liq qoidabuzarliklar bo‘yicha shikoyatlarni COPE tartib-qoidalariga muvofiq ko‘rib chiqish.

Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchilar nashr etilayotgan ilmiy ishlarning ishonchliligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi va ular quyidagilarga rioya etishlari shart:

  • Qo‘lyozmalarni xolis, adolatli va konstruktiv tarzda baholash

  • Belgilangan muddatlarda taqrizni yakunlash yoki kechikish haqida muharrirlarni zudlik bilan xabardor qilish

  • Qo‘lyozmalar, ma’lumotlar va natijalarni qat’iy maxfiy saqlash hamda shaxsiy manfaatlar uchun foydalanmaslik

  • Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, uni oshkor qilish va taqrizdan voz kechish

  • Iqtibos qilinmagan muhim manbalarni aniqlash, plagiat yoki takroriy nashr holatlariga e’tibor qaratish

  • Professional xulq-atvorni saqlagan holda, mualliflar bilan faqat tahririyat orqali muloqot qilish

Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar quyidagi eng yuqori etik standartlarga amal qilishlari shart:

  • Faqat original, ilgari nashr etilmagan va boshqa nashrlarda ko‘rib chiqilmayotgan ishlarni taqdim etish

  • Tadqiqot usullari, ma’lumotlar va natijalarni aniq, to‘liq va shaffof bayon etish

  • Tadqiqotni takrorlash yoki davom ettirish imkonini beruvchi yetarli tafsilotlarni taqdim etish

  • Barcha manbalar, hamkorlar va moliyalashtirish manbalarini to‘g‘ri ko‘rsatish

  • Plagiat, ma’lumotlarni soxtalashtirish, uydirma natijalar va takroriy nashrdan qat’iy tiyilish

  • Moliyaviy, institutsional yoki shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor etish

Insonlar yoki hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlarda mualliflar quyidagilarga rioya etishlari shart:

  • Tegishli etik qo‘mita yoki muassasa ruxsatnomasini olish

  • Ishtirokchilardan ongli rozilikni ta’minlash

  • Maxfiylik, anonimlik va ma’lumotlarni himoya qilish

  • Xelsinki deklaratsiyasi kabi xalqaro me’yorlarga amal qilish

Mualliflar nashrdan so‘ng muhim xatoliklar aniqlansa, darhol tahririyatni xabardor qilishlari shart.

Manfaatlar to‘qnashuvi siyosati

Nashr jarayonining barcha ishtirokchilari — mualliflar, taqrizchilar va muharrirlar — ilmiy natijalar yoki tahririy qarorlarga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan har qanday real yoki potensial manfaatlar to‘qnashuvini oshkor etishlari shart, jumladan:

  • Moliyaviy manfaatlar: grantlar, maslahat haqlari, aksiyalar yoki boshqa to‘lovlar

  • Shaxsiy yoki akademik munosabatlar: hamkorliklar, avvalgi hammualliflik

  • Institutsional manfaatlar: xolislikka ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan aloqalar

Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lgan muharrirlar tegishli qo‘lyozmalar bilan ishlashdan chetlanadi, taqrizchilar esa bunday holatda taqrizni rad etadi.

Tuzatish, maqolani qaytarib olish va ogohlantiruvchi bayonotlar

Jurnal ilmiy merosning ishonchliligini ta’minlashga sodiqdir va COPE ko‘rsatmalariga muvofiq quyidagi choralarni qo‘llashi mumkin:

Tuzatish (Erratum): Tadqiqot natijalariga jiddiy ta’sir ko‘rsatmaydigan xatoliklar aniqlanganda.

Qaytarib olish (Retraction): Jiddiy xatoliklar, etik buzilishlar yoki tasdiqlangan noqonuniy holatlar (masalan, ma’lumotlarni soxtalashtirish, plagiat) aniqlanganda.

Ogohlantiruvchi bayonot (Expression of Concern): Tekshiruv davom etayotgan, ammo ilmiy hamjamiyatni xabardor qilish zarur bo‘lgan holatlarda.

Barcha tuzatish va qaytarib olishlar asl maqola bilan bog‘langan holda e’lon qilinadi.

Etik me’yorlar va tashqi standartlar

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali quyidagi xalqaro standartlarga amal qiladi:

  • COPE asosiy amaliyotlari va ko‘rsatmalari

  • Xelsinki deklaratsiyasi — insonlar ishtirokidagi tadqiqotlar uchun

  • ARRIVE qo‘llanmalari — hayvonlar ishtirokidagi tadqiqotlar uchun

  • ICMJE tavsiyalari — tibbiy va klinik tadqiqotlar uchun


ISSN 0000-0000 (Online)