Taqriz jarayoni

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali nashr etiladigan tadqiqotlarning sifati, ishonchliligi va ilmiy halolligini ta’minlash maqsadida mustahkam va qat’iy taqriz (peer review) jarayoniga amal qiladi. Taqriz ilmiy nashrlarning ishonchliligini saqlash hamda mualliflarga foydali ilmiy mulohazalar berish uchun muhim hisoblanadi. Ushbu siyosat jurnalning taqriz jarayonini, taqrizchilarning roli va majburiyatlarini hamda taqriz jarayonida amal qilinishi lozim bo‘lgan etik me’yorlarni belgilaydi.

Taqriz siyosati

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnalida chop etiladigan barcha ilmiy maqolalar va aksariyat boshqa maqola turlari taqrizdan o‘tkaziladi. Odatda, har bir qo‘lyozma kamida ikki nafar mustaqil va malakali mutaxassis tomonidan ko‘rib chiqiladi. Jurnal ikki tomonlama ko‘r (double-blind) taqriz modelidan foydalanadi.

Dastlabki ko‘rib chiqish:
Qo‘lyozma topshirilgandan so‘ng, avvalo uning to‘liqligi tekshiriladi. Shundan so‘ng muharrir tomonidan mazkur ish taqrizga yaroqli yoki yaroqsizligi baholanadi.

Muharrir nazorati:
Agar muharrir maqola mualliflaridan biri bo‘lsa yoki mazkur qo‘lyozmaga nisbatan manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lsa, taqriz jarayonini Tahririyat hay’atining boshqa a’zosi olib boradi.

Qaror qabul qilish:
Muharrirlar qaror chiqarishda taqriz xulosalarini inobatga oladilar, biroq ular bilan to‘liq bog‘lanib qolmaydilar. Agar taqrizchi yoki muharrir tomonidan jiddiy e’tirozlar bildirilsa, qo‘lyozma rad etilishi mumkin. Mualliflarga muharrir qarori bilan birga taqriz xulosalari ham yuboriladi.

Taqrizchilar tomonidan sun’iy intellektdan foydalanish

Taqrizchilar qo‘lyozmalarni baholash orqali muharrirlarga asosli qarorlar qabul qilishda muhim yordam ko‘rsatadilar. Hozirgi vaqtda jurnal taqrizchilarga qo‘lyozmalarni generativ sun’iy intellekt vositalariga yuklashni tavsiya etmaydi.

Sun’iy intellekt cheklovlari:
Generativ sun’iy intellekt vositalari dolzarb bilimlarga ega bo‘lmasligi, noto‘g‘ri yoki biryoqlama ma’lumotlar berishi mumkin. Shu sababli maxfiy yoki himoyalangan ma’lumotlar mavjud bo‘lgan qo‘lyozmalar AI vositalarida qayta ishlanmasligi lozim.

AI’dan foydalanishni oshkor etish:
Agar taqrizchi qo‘lyozmani baholashda sun’iy intellekt vositalaridan foydalansa, bu holat taqriz hisobotida ochiq ko‘rsatilishi shart.

Taqrizchilarni tanlash

Taqrizchilarni tanlash taqriz jarayonining sifati uchun muhim ahamiyatga ega. Muharrirlar taqrizchilarni ularning mutaxassisligi, obro‘-e’tibori, manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligi va oldingi faoliyati asosida tanlaydi.

Muharrir majburiyatlari:
Asosiy tadqiqotlar yoki ikkilamchi tahlillar taqdim etilgan qo‘lyozmalar uchun kamida ikki nafar taqrizchi jalb qilinishi kutiladi. Ayrim istisno holatlarda (masalan, yangi rivojlanayotgan sohalarda) bitta taqriz yetarli bo‘lishi mumkin. Bunday qaror muharrir tomonidan qabul qilinadi.

Taqriz mezonlari:
Taqrizlar batafsil, konstruktiv va metodologiya, natijalar hamda xulosalarga asoslangan bo‘lishi kerak. Taqrizchilar usullar to‘g‘riligini, natijalar aniqligini va xulosalar ma’lumotlar bilan asoslanganligini baholashlari lozim.

Institutsional tekshiruv:
Muharrirlar tavsiya etilgan taqrizchilarning aloqa ma’lumotlarini mustaqil ravishda tekshiradilar. Imkon qadar institutsional elektron pochta manzillaridan foydalaniladi va kamida bitta taqrizchi mualliflar tomonidan tavsiya etilmagan bo‘lishi shart.

Asosiy bo‘lmagan tadqiqotlar:
Muharririyat maqolalari, kitob sharhlari va izohlar har doim ham taqrizdan o‘tkazilmasligi mumkin. Biroq mavzu muharrir vakolat doirasidan tashqarida bo‘lsa, mustaqil mutaxassislar jalb etiladi.

Taqrizchilarning xilma-xilligi

Jurnal taqriz jarayonida xilma-xillik, tenglik va inklyuzivlik tamoyillariga amal qiladi. Muharrirlarga taqrizchilarni tanlashda geografik hududlar, jins, etnik guruhlar va boshqa omillarni inobatga olish qat’iy tavsiya etiladi.

Inklyuziv tanlov:
Taqrizchilar tarkibining xilma-xilligini ta’minlash orqali akademik hamjamiyatda inklyuziv muhit yaratilishiga hissa qo‘shiladi.

Taqrizchilarning noto‘g‘ri xatti-harakatlari

Taqrizchilarning shaxsni o‘zlashtirish, soxta taqrizchilarni tavsiya etish kabi har qanday qoidabuzarliklari jiddiy holat sifatida baholanadi. Bunday hollarda qo‘lyozma rad etiladi va jurnalning qoidabuzarliklar bo‘yicha siyosatiga muvofiq tekshiruv o‘tkaziladi. Zarurat tug‘ilganda mualliflar faoliyat yuritadigan muassasalar xabardor qilinadi.

COPE a’zoligi:
Jurnal Committee on Publication Ethics (COPE) a’zosi bo‘lib, taqrizchilar bilan bog‘liq qoidabuzarliklarda COPE ko‘rsatmalariga amal qiladi.

Taqriz modellari

Ikki tomonlama anonim taqriz:
Qo‘lyozmalar kamida ikki nafar mutaxassisga yuboriladi va mualliflar hamda taqrizchilarning shaxsi o‘zaro oshkor etilmaydi. Bu xolis va adolatli baholashni ta’minlaydi.

Taqrizchilar uchun ko‘rsatmalar

Taqrizning asosiy maqsadi — muharrirlarga asosli va dalillarga tayangan qarorlar qabul qilishda yordam berishdir. Taqrizchilar qo‘lyozmani jurnalning tahririy mezonlariga muvofiqligi asosida baholashlari va mualliflarga ish sifatini yaxshilashga yordam berishlari kerak.

Maxfiy izohlar:
Taqrizchilar muharrirga maxfiy izohlar yuborishlari mumkin, biroq ular mualliflarga berilgan asosiy fikrlarga zid bo‘lmasligi lozim.

Konstruktiv fikr-mulohazalar:
Taqrizlar xolis bo‘lishi va ayniqsa rad etish tavsiya etilganda aniq asoslarni o‘z ichiga olishi kerak. Mualliflarga qayta topshirish uchun batafsil tavsiyalar berilishi zarur.

Maxfiylik:
Taqrizchilar qo‘lyozmalarni uchinchi shaxslarga oshkor etmasliklari va undagi ma’lumotlardan shaxsiy maqsadlarda foydalanmasliklari shart. Har qanday etik yoki maxfiylikka oid masalalar muharrirga yetkazilishi kerak.

Taqrizchilar baholashi lozim bo‘lgan jihatlar:

• asosiy natijalar va xulosalarning ishonchliligi;

• metodologiya va ma’lumotlarning mosligi;

• statistik tahlillar va xatolik ko‘rsatkichlarining to‘g‘ri berilishi;

• annotatsiya va xulosa bo‘limlarining aniqligi;

• adabiyotlar va iqtiboslarning to‘g‘ri qo‘llanilishi.

Taqrizchilarni e’tirof etish

Jurnal taqrizchilarning ilmiy nashr jarayonidagi beqiyos hissasini yuqori baholaydi. Springer Nature tomonidan taqdim etilgan imkoniyat doirasida taqrizchilar o‘z ORCID profiliga jurnal topshirish tizimi orqali tasdiqlangan taqriz faoliyatini kiritishlari mumkin.

E’tirof:
Jurnal taqriz jarayonida faol ishtirok etgan mutaxassislar e’tirof etiladi, bu esa ularning akademik faoliyati va kasbiy rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.