Etik nazorat

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali tadqiqotlarda ishtirok etuvchi shaxslarning huquqlari to‘liq hurmat qilinishi va himoya qilinishini ta’minlashga qat’iy sodiqdir. Inson ishtirokidagi tadqiqotlar yoki biologik materiallardan foydalaniladigan tadqiqotlarda ongli rozilik (informed consent) asosiy etik talab hisoblanadi. Mualliflar tadqiqotning barcha bosqichlarida rozilikni olish, hujjatlashtirish va unga rioya etilishini ta’minlashlari shart.

Ongli rozilik (Informed Consent)

Tadqiqotda ishtirok etuvchi barcha shaxslar o‘zlarining shaxsiy ma’lumotlari, tasvirlari va boshqa aniqlovchi axborotlaridan qanday foydalanilishi to‘g‘risida mustaqil qaror qabul qilish huquqiga ega. Bu, ayniqsa, voyaga yetmaganlar, bemorlar, qochqinlar kabi himoyaga muhtoj guruhlar yoki nozik holatlar bilan ishlashda muhim ahamiyatga ega. Mualliflar ishtirokchilarning tasvirlari, shaxsiy ma’lumotlari yoki boshqa aniqlovchi tafsilotlaridan foydalanishdan oldin yozma ongli rozilik olinganini ta’minlashlari shart.

Maxfiylik:
Ism-shariflar, tug‘ilgan sana, biometrik belgilar yoki genetik ma’lumotlar kabi aniqlovchi tafsilotlar ilmiy jihatdan zarur bo‘lmaguncha va ishtirokchi (yoki uning qonuniy vakili) yozma rozilik bermaguncha e’lon qilinmasligi lozim.

Anonimlik:
Anonimlikni ta’minlash tavsiya etiladi. Mualliflar ishtirokchilarning shaxsini oshkor etmaslik uchun barcha zarur choralarni ko‘rishlari shart. Identifikatsiya qiluvchi belgilar yashirilishi yoki o‘zgartirilishi mumkin, biroq bu o‘zgartirishlar ishning mazmuni va kontekstini buzmasligi kerak.

Tasvirlar (rasmlar):
Fotosuratlardan foydalanilganda, agar tasvir shaxsni aniqlash imkonini bersa, mualliflar ishtirokchidan yozma rozilik olgan bo‘lishlari shart. Faqat ko‘zlarni yopish kabi qisman yashirish anonimlikni ta’minlash uchun yetarli hisoblanmaydi.

Istisnolar:
Rentgen, ultratovush, miya tasvirlari yoki patologik preparatlar kabi tasvirlar shaxsni aniqlovchi ma’lumotlarni o‘z ichiga olmasa, rozilik talab etilmaydi. Agar bunday tasvirlarda identifikatsiya qiluvchi ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, rozilik olinishi shart. Oldingi nashrlardan qayta foydalanilgan tasvirlarda, avvalgi nashriyot rozilik to‘g‘ri olingan deb hisoblaydi.

Oldindan mavjud ma’lumotlar va/yoki biologik materiallarga rozilik

Tirik yoki vafot etgan shaxslar:
Agar ma’lumotlar yoki biologik materiallar tirik yoki vafot etgan bemorlardan olingan bo‘lsa, rozilik ishtirokchidan (yoki u vafot etgan bo‘lsa va hayotligida rozilik bermagan bo‘lsa — uning qonuniy vakili yoki oila a’zosidan) olinishi kerak. Vafot etgan shaxsning ma’lumotlardan foydalanish bo‘yicha xohish-istaklari har doim hurmat qilinishi shart.

Maxfiylik:
Barcha taqdim etilgan ma’lumotlar qat’iy maxfiylikda saqlanishi lozim. Tadqiqot davomida yig‘ilgan shaxsiy ma’lumotlar amaldagi qonunchilik va etik me’yorlarga muvofiq foydalanilishi kerak.

Ma’lumotlarni himoyalash, maxfiylik va shaxsiy hayot daxlsizligi

Mualliflar ishtirokchilarga qaysi shaxsiy ma’lumotlar qayta ishlanishi, ular qanday va qaysi maqsadda qo‘llanilishi haqida to‘liq ma’lumot berishlari shart. Agar ma’lumotlar biobanklar yoki biorepozitoriylardan olingan bo‘lsa, mualliflar ishtirokchilar keng qamrovli rozilik (broad consent) berganini tekshirishlari lozim. Shu bilan birga, har doim tegishli biobank yoki ma’lumot taqdim etuvchi tashkilot siyosati bilan moslik tekshirilishi kerak.

Shaffoflik:
Mualliflar shaxsiy ma’lumotlar qanday qayta ishlanishi, saqlanishi va himoyalanishini aniq bayon etishlari hamda ishtirokchilar o‘z ishtirokining hajmini to‘liq tushunganini ta’minlashlari kerak.

Tadqiqotda ishtirok etishga rozilik

Inson ishtirokidagi barcha tadqiqotlarda mualliflar ishtirokchilardan (agar ishtirokchi 16 yoshdan kichik bo‘lsa — uning qonuniy vakilidan) ongli rozilik olishlari shart. Qo‘lyozmada rozilik olingani haqida alohida bayonot bo‘lishi kerak.

Inson transplantatsiyasi bilan bog‘liq tadqiqotlarda mualliflar organ yoki to‘qimalar mahbuslardan olinmaganini rasman bayon qilishlari hamda ularning qaysi muassasa yoki klinikalar orqali olinganini ko‘rsatishlari shart.

Himoyaga muhtoj guruhlar:
Bolalar yoki kognitiv buzilishlarga ega bemorlar ishtirokidagi tadqiqotlarda rozilik erkin va majburlashsiz olinganini ta’minlash uchun qo‘shimcha nazorat talab etiladi. Tahririyat bunday tadqiqotlarni qo‘shimcha baholash uchun Springer Nature Research Integrity Groupga yuborishi mumkin.

Nashr etishga rozilik (Consent to Publish)

Ishtirokchi tadqiqotda qatnashishga rozilik bildirgan bo‘lsa ham, u o‘z ma’lumotlari yoki tasvirlarining e’lon qilinishiga qarshi bo‘lishi mumkin. Shu sababli mualliflar qo‘lyozmani topshirishdan oldin nashr etishga aniq rozilik olishlari shart. Bu ayniqsa klinik holat tavsiflari (case report) uchun muhimdir.

Nashr etishga rozilik bayonotlariga misollar:

• “Mualliflar 1a, 1b va 1c-rasmlarda keltirilgan tasvirlarni e’lon qilish uchun ishtirokchilardan ongli rozilik olinganini tasdiqlaydilar.”

• “Bemor ushbu klinik holat tavsifining nashr etilishiga rozilik berdi.”

• “Bemorlar o‘z ma’lumotlari va fotosuratlarini e’lon qilish bo‘yicha ongli rozilikni imzoladilar.”

Agar maqolada nozik yoki aniqlovchi ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, mualliflar qo‘shimcha rozilik olinganini ta’minlashlari kerak.

Talablarning qisqacha bayoni

Barcha zarur roziliklar va bayonotlar qo‘lyozmada “Declarations” (Bayonotlar) bo‘limida, adabiyotlar ro‘yxatidan oldin keltirilishi lozim. Ushbu bo‘lim quyidagilarni ham o‘z ichiga oladi:

• Moliyalashtirish: tadqiqotni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash manbalari

• Manfaatlar to‘qnashuvi: ehtimoliy manfaatlar ziddiyati

• Etik ruxsat: tegishli etik qo‘mitalar tomonidan berilgan tasdiq

• Rozilik: tadqiqotda ishtirok etish va nashr etishga rozilik

• Ma’lumotlar va/yoki kod mavjudligi: ochiq foydalanish imkoniyati

• Mualliflar hissasi: har bir muallifning hissasi tavsifi

Agar ushbu bo‘limlardan birortasi qo‘llanilmasa, sarlavha qoldirilib, uning ostiga “Qo‘llanilmaydi” deb yozilishi kerak.

Rozilik talablariga rioya etilmasligi

Ongli rozilik olinmagan yoki to‘g‘ri hujjatlashtirilmagan taqdirda, qo‘lyozma rad etilishi mumkin. Agar maqola zarur roziliksiz nashr etilgan bo‘lsa, tasvirlar yoki ma’lumotlar olib tashlanadi yoki izoh bilan birga maqola qaytarib olinadi (retraction).

Mualliflar qo‘lyozmada keltirilgan ongli rozilik haqidagi bayonotlarning to‘g‘riligiga to‘liq javobgardirlar. Bosh muharrir ushbu siyosatda belgilangan etik va rozilik talablariga javob bermaydigan materiallarni rad etish huquqini o‘zida saqlaydi.