Tadqiqotda ishtirok etuvchi shaxs

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali inson ishtirokchilari, ularning shaxsiy ma’lumotlari yoki biologik materiallari qatnashgan tadqiqotlarning etik tarzda olib borilishini ta’minlashga qat’iy sodiqdir. Mualliflar milliy va xalqaro me’yorlar, jumladan Xelsinki deklaratsiyasida belgilangan eng yuqori etik standartlarga rioya etilishi uchun to‘liq mas’uldirlar. Ushbu siyosat etik ruxsat olish tartibi, retrospektiv tadqiqotlarni ko‘rib chiqish hamda inson ishtirokidagi tadqiqotlarni etik va huquqiy talablar asosida bayon etish mexanizmlarini belgilaydi.

Etik ruxsat (Ethics Approval)

Inson ishtirokchilari, ularning ma’lumotlari yoki biologik materiallari qatnashgan tadqiqotlar taqdim etilganda, mualliflar tadqiqot tegishli etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanganini bildiruvchi bayonotni kiritishlari shart. Etik qo‘mita institut, milliy yoki mustaqil bo‘lishi mumkin. Qo‘mita nomi va mavjud bo‘lsa, ruxsat raqami ko‘rsatilishi lozim.

Etik standartlarga muvofiqlik:
Tadqiqot 1964-yilgi Xelsinki deklaratsiyasi va uning keyingi tahrirlariga yoki shunga teng xalqaro etik standartlarga muvofiq amalga oshirilgan bo‘lishi kerak.

Nomuvofiqlikni izohlash:
Agar tadqiqotning ayrim jihatlari Xelsinki deklaratsiyasiga to‘liq mos kelmasa, mualliflar batafsil izoh berishlari va ushbu jihatlar mustaqil etik qo‘mita yoki institutsional kuzatuv kengashi tomonidan aniq tasdiqlanganini ko‘rsatishlari shart.

Istisnolar:
Agar tadqiqot etik ruxsatdan ozod etilgan bo‘lsa, mualliflar ozod etish sabablari va ushbu qarorni bergan qo‘mita haqidagi ma’lumotlarni keltirishlari lozim.

Retrospektiv etik ruxsat

Agar tadqiqot boshlanishidan oldin etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanmagan bo‘lsa, odatda retrospektiv etik ruxsat olinmaydi. Bunday hollarda qo‘lyozma taqrizga qabul qilinmasligi mumkin. Ushbu masalada yakuniy qaror bosh muharrir vakolatiga kiradi.

Retrospektiv tadqiqotlar:
Mualliflar shuni inobatga olishlari kerakki, mavjud ma’lumotlar yoki biologik materiallardan foydalanilgan taqdirda ham, mahalliy va milliy qonunchilik hamda etik ko‘rsatmalarga muvofiq etik ruxsat talab etilishi mumkin. Mualliflar o‘z muassasalari bilan moslikni tekshirishlari shart.

Klinik holatlar (Case studies) uchun etik ruxsat

Klinik holatlar tavsifi:
Klinik holatlar etik qo‘mita tomonidan tasdiqlangan bo‘lishi kerak. Mualliflar tegishli ruxsat olinganini tasdiqlashlari va uning tafsilotlarini ko‘rsatishlari shart.

Ongli rozilik:
Mualliflar bemordan (agar bemor voyaga yetmagan yoki muomalaga layoqatsiz bo‘lsa — uning ota-onasi yoki qonuniy vakilidan) ongli rozilik olinganini ta’minlashlari lozim. Agar shaxsiy hayot daxlsizligi yoki shaxsni aniqlash bilan bog‘liq xavflar mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha himoya choralarini ko‘rish talab etiladi.

Hujayra liniyalari

Agar tadqiqotda inson hujayra liniyalari ishlatilgan bo‘lsa, mualliflar hujayralar manbai, liniya identifikatsiyasi (jumladan partiya raqami) va autentifikatsiya usullari haqida batafsil ma’lumot berishlari shart. Bu tadqiqot ishonchliligini ta’minlash va hujayra liniyalarining noto‘g‘ri aniqlanishi yoki kontaminatsiyasining oldini olish uchun zarur.

Bayonot talablari:
Mualliflar hujayralarni taqdim etgan tashkilot nomi, hujayra turi va partiya raqamini ko‘rsatishlari kerak. Noto‘g‘ri identifikatsiyani oldini olish uchun NCBI kabi ma’lumotlar bazalari orqali tekshiruv o‘tkazish tavsiya etiladi.

Etik ruxsat:
Agar inson hujayra liniyalari ishlatilgan bo‘lsa, tadqiqot etik qo‘mita tomonidan tasdiqlanganini va donor (yoki uning qonuniy vakili) roziligi olinganini tasdiqlash zarur.

Tadqiqot resurslari identifikatorlari (RRID)

Biomeditsina va biologik tadqiqotlarda takrorlanish va shaffoflikni oshirish maqsadida jurnal mualliflarga Research Resource Identifiers (RRID) dan foydalanishni tavsiya etadi. RRID — bu antitanalar, hujayra liniyalari, model organizmlar va vositalar kabi asosiy resurslarning kelib chiqishini aniqlash imkonini beruvchi yagona va doimiy identifikatorlardir.

RRID qo‘llanilishiga misollar:

  • Organizm: Filip1tm1a(KOMP)Wtsi RRID: MMRRC_055641-UCD

  • Hujayra liniyasi: RST307 cell line RRID: CVCL_C321

  • Antitana: Luciferase antibody DSHB Cat# LUC-3, RRID: AB_2722109

  • Dasturiy ta’minot: ImageJ Version 1.2.4 RRID: SCR_003070

RRID lar Resource Identification Portal orqali olinishi va qo‘lyozmada ko‘rsatilishi lozim.

Klinik tadqiqotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish

Mualliflar barcha prospektiv klinik tadqiqotlar (II–IV fazalar)ni www.clinicaltrials.gov yoki **JSSTning Xalqaro klinik tadqiqotlar registri platformasi (WHO ICTRP)**da ro‘yxatdan o‘tkazishlari shart.

Ro‘yxatdan o‘tkazish talablari:

  • klinik tadqiqot raqami (TRN) va ro‘yxatdan o‘tgan sana annotatsiyaning oxirgi satrida ko‘rsatilishi kerak;

  • agar tadqiqot oldindan ro‘yxatdan o‘tkazilmagan bo‘lsa, retrospektiv ro‘yxatdan o‘tkazish tavsiya etiladi va tafsilotlar qo‘lyozmaga kiritilishi lozim.

Faqat kuzatuv xarakteridagi tadqiqotlar klinik ro‘yxatdan o‘tkazishni talab qilmaydi.

Hisobot berish standartlari

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali biomeditsina va biologik tadqiqotlarda to‘liq va shaffof hisobot berishni qo‘llab-quvvatlaydi. Mualliflarga EQUATOR Network tomonidan tavsiya etilgan standartlarga amal qilish tavsiya etiladi.

Tavsiya etilgan qo‘llanmalar:

  • CONSORT — randomizatsiyalangan tadqiqotlar uchun

  • STROBE — kuzatuv tadqiqotlari uchun

  • PRISMA — tizimli sharhlar va meta-tahlillar uchun

  • CARE — klinik holatlar uchun

  • ARRIVE — hayvonlar ustidagi doklinik tadqiqotlar uchun

  • SQUIRE — sifatni yaxshilash tadqiqotlari uchun

  • CHEERS — iqtisodiy baholashlar uchun

Batafsil talablar jurnalning Mualliflar uchun ko‘rsatmalar bo‘limida keltirilgan.

Talablarning umumiy bayoni

Barcha etik jihatlar qo‘lyozmada adabiyotlar ro‘yxatidan oldin joylashgan “Declarations (Bayonotlar)” bo‘limida umumlashtirilishi kerak. Majburiy bayonotlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Moliyalashtirish — tadqiqotni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash manbalari

  • Manfaatlar to‘qnashuvi

  • Etik ruxsat — tegishli qo‘mita tasdig‘i

  • Rozilik — ishtirok etish va nashr etishga rozilik

  • Ma’lumotlar va/yoki kod mavjudligi

  • Mualliflar hissasi

Agar bo‘limlardan biri qo‘llanilmasa, sarlavha qoldirilib, ostiga “Qo‘llanilmaydi” deb yozilishi kerak.

Etik talablarning buzilishi

Ichki kasalliklar bo‘yicha O‘zbekiston ilmiy jurnali ushbu siyosatda belgilangan etik talablariga javob bermaydigan qo‘lyozmalarni rad etish huquqini o‘zida saqlaydi. Agar nashrdan keyin etik buzilishlar aniqlansa, jurnal holat og‘irligiga qarab tuzatishlar, maqolani qaytarib olish (retraction) yoki ogohlantiruvchi bayonot e’lon qilishi mumkin.


ISSN 0000-0000 (Online)